Η κριτική της θρησκείας στον Ludwig Feuerbach και στον Karl Marx

Abstract

Λίγοι στοχαστές έχουν υπάρξει τόσο επιδραστικοί σε ένα φιλοσοφικό πεδίο, όσο ο Feuerbach και ο Marx στην κριτική της θρησκείας. Σε μία περίοδο στην οποία η θρησκεία κυριαρχούσε σε κάθε έκφανση της κοινωνικής ζωής, οι δύο αυτοί φιλόσοφοι, από διαφορετικό πρίσμα ο καθείς, επιχείρησαν να καταρρίψουν τις παγιωμένες αλήθειες και τις πλάνες της θρησκείας. Ο Feuerbach, έγινε δημοφιλής κυρίως για την «Ουσία του Χριστιανισμού», ωστόσο το σύνολο της εργογραφίας του εμφανίζει ενδιαφέρον σε φιλοσοφικό και θεολογικό επίπεδο. Από τα πρώιμα γραπτά του θα δείξει την κριτική προς τη θρησκεία και, ιδίως, τον Χριστιανισμό, διάθεσή του, με την πραγμάτευση εννοιών όπως ο νατουραλισμός, ο εγωισμός, η περατότητα, η υπερατομικότητα, η αγάπη και η συμπληρωματικότητα. Το magnum opus του, ωστόσο, με την καινοτομία και τη βαθύτητα της κριτικής του θα κλονίσει, όσο λίγοι, τα θεμέλια τόσο του Χριστιανισμού, όσο και του κραταιού, τότε, εγελιανισμού. Στην «Ουσία του Χριστιανισμού», ο Feuerbach βλέπει το Θεό ως την εξαντικειμενίκευση, την προβολή της ουσίας του ανθρώπινου είδους σε ένα ον, το οποίο, ακολούθως, ο άνθρωπος λατρεύει ως κάτι ξένο. Ενώ, όμως, ψέγει τη θρησκεία ως αποξένωση του ανθρώπου από την ουσία του, βρίσκει, παράλληλα, εντός της τη δυνατότητα του ανθρώπου να αποκτήσει αυτοσυνείδηση. Ακολούθως, στην «Ουσία της θρησκείας», περιγράφει τη διαδικασία ανάδυσης της θρησκείας, μέσα από τον ανθρώπινο ψυχισμό. Η θρησκεία, σύμφωνα με τον Feuerbach, δεν είναι τίποτε άλλο από το αίσθημα εξάρτησης, πρωταρχικά, από τη φύση, λόγω του ανθρώπινου εγωισμού και της ορμής προς ευδαιμονία. Η θρησκεία μετατρέπεται από φυσική θρησκεία σε πνευματική θρησκεία, μόνο λόγω του διαφορετικού βαθμού αφηρημένης σκέψης, όχι λόγω αλλαγής στα υποκειμενικά θεμέλια (ψυχισμός). Ο συγκερασμός των επιχειρημάτων των δύο «Ουσιών», επομένως έγκειται στη διάσημη φράση του Feuerbach: «Η θεολογία είναι ανθρωπολογία και φυσιολογία». Τελικά, ο Feuerbach ήταν αθεϊστής, αλλά με έναν ιδιαίτερο τρόπο: δεν φιλοδοξούσε απλώς να εκθρονίσει το Θεό, αλλά να αποθεώσει τον ίδιο τον άνθρωπο. Σε αντίθεση με τον Feuerbach, ο Marx δεν ήταν θεολόγος. Ο Marx, δεν στράφηκε στην κριτική που θα οδηγούσε στην άρση της θρησκευτικής αυταπάτης· αλλά στη ριζοσπαστική κριτική που θα οδηγούσε στην ανατροπή της «κατάστασης που έχει ανάγκη από αυταπάτες». Είτε σε όρους αποξένωσης, είτε σε όρους ιστορικού υλισμού, ο Marx σε όλη την εργογραφία του, αντιμετωπίζει τη θρησκεία ως τη συνέπεια ενός καταπιεστικού, αποξενωμένου και απάνθρωπου κόσμου και η κριτική της θρησκείας, καίτοι απαραίτητη, είναι αδύνατο να οδηγήσει σε κάποια ουσιαστική αλλαγή. Έτσι, ο Marx στόχευσε στην ανάδειξη των αντιφάσεων του εκμεταλλευτικού συστήματος, που στην παρούσα ιστορική συγκυρία είναι ο καπιταλισμός, η ανατροπή του οποίου θα είχε ως συνέπεια την ανατροπή της θρησκείας. Η θρησκεία είναι συνυφασμένη με την μοίρα του εκάστοτε εκμεταλλευτικού συστήματος παραγωγής, ούσα η αναγκαία ιδεολογία, η αντεστραμμένη συνείδηση που αντιστοιχεί στην εκάστοτε οικονομική δομή. Το ζήτημα, λοιπόν, για τον Marx, δεν είναι να αποκαλύψουμε πως το μυστικό της αγίας οικογένειας έγκειται στη γήινη οικογένεια, όπως έκανε ο Feuerbach, το ζήτημα είναι να ανατρέψουμε ριζικά τον κόσμο που γεννά και χρειάζεται τα οράματα της θρησκείας και να μεταβούμε σε ένα κομμουνιστικό «βασίλειο της ελευθερίας».